ستایش: لطف خدا

معنی

به نام خدایی سخنم را آغاز می‌کنم که نامش سبب اثربخشی کلام می‌شود و بر شیرینی و دل‌پذیری معنیِ سخن می‌افزاید. (نام خدا موجب تأثیرگذاری و ارزشمندی کلام)

لغت

چاشنی‌بخش: آنچه برای اثربخشی بیشتر کلام به آن اضافه می‌شود. / حلاوت: شیرینی

آرایه

منظور از «چاشنی‌بخش» و «حلاوت‌سنج» ← خدا

معنی

آن‌کسی ارجمند و بزرگ می‌شود که خداوند او را عزیز و ارجمند بخواهد و آن‌کسی خوار و زبون می‌شود که خداوند او را خوار و زبون بخواهد. (عزت و ذلّت به دست خدا)

لغت

نژند: خوار و زبون

آرایه

سربلند بودن: کنایه از بزرگی و برتری

دستور

شکل مرتب‌شدهٔ بیت ← آن سر، بلند [است] که او آن را بلند خواهد. آن دل، نژند [است] که او آن را نژند خواهد. / منظور از «او» ← خدا

معنی

نیکی و بخشش خداوند همیشگی است و به هرکس آنچه لازم بوده، بخشیده است. (بخشش همیشگیِ خدا)

لغت

نابسته: گشوده، باز / احسان: بخشش، نیکویی

آرایه

گشاده بودنِ درِ احسان: کنایه از بخشش بسیار داشتن

معنی

خداوند، جهان هستی را به شکلی آفریده است که ذره‌ای کم یا زیاد نیست. (نظام احسن آفرینش)

لغت

وضع: شکل، حالت / نی: نه

آرایه

یک مو بیش و کم نبودن: کنایه از کامل بودن / بیش و کم: تضاد

دستور

شکل مرتب‌شدهٔ بیت ← [خداوند] وضع عالم [را] به ترتیبی نهاده [است] که نی یک موی بیش باشد و نی [یک موی] کم [باشد]

معنی

اگر لطف خداوند شامل حال کسی شود، همهٔ بدبختی‌ها به خوشبختی تبدیل می‌شود. (لطف خدا سبب خوشبختی)

لغت

قرین: همدم، همراه / اِدبار: بدبختی، سیه‌روزی؛ متضادّ اقبال / اقبال: خوشبختی، سعادت

معنی

اگر توفیق و توجه خداوند همراه نباشد، چاره‌جویی و اندیشه کمکی نخواهد کرد. (برتری توفیق الهی بر اندیشه و تدبیر)

لغت

توفیق: آن است که خداوند، اسباب را موافق خواهش بنده، مهیّا کند تا خواهش او به نتیجه برسد؛ سازگار گردانیدن

آرایه

پای یک سو نهادن: کنایه از همراهی نکردن

معنی

اگر خداوند به عقل انسان درک و آگاهی ندهد، همیشه در گمراهی و نادانی می‌ماند. (گمراهی خرد بدون بصیرت الهی)

لغت

تیره‌رایی: بداندیشی، گمراهی

دستور

شکل مرتب‌شدهٔ بیت ← اگر روشنایی [را] به خرد نبخشد تا ابد در تیره‌رایی بماند. / خرد را: به خرد

معنی

بالاترین مرتبهٔ عقل در راه شناخت خداوند آن است که به نادانی خود اعتراف کند. (ناتوانی عقل در شناخت خداوند)

دستور

شکل مرتب‌شدهٔ بیت ← کمال عقل در این راه آن باشد که گوید از هیچ [چیز] آگاه نیستم.