ستایش: با نور خود آشنایی‌ام ده

ستایش: با نور خود آشنایی‌ام ده

شاعر: نظامی
کلمهمعنی
سفینهکشتی
کفایتبسندگی، کافی بودن، شایستگی
مونسهمدم، اُنس‌گرفته

واژه‌نامه

بیت ۱

ای نام تو بهترین سرآغازبی نام تو نامه کی کنم باز؟

معنی

ای خدایی که نام تو بهترین نام برای شروع هر کاری است. هرگز بدون نام تو کتابی را باز نمی‌کنم. (آغاز هر کار با نام خدا)

لغت

نامه: کتاب، نوشته

بیت ۲

ای یاد تو مونس روانمجز نام تو نیست بر زبانم

معنی

ای خدایی که یاد تو همدم جان من است، فقط نام تو را بر زبان می‌آورم. (یاد خدا آرامش‌بخشِ روح)

لغت

مونس: همدم، اُنس‌گرفته

بیت ۳

ای کارگشای هرچه هستندنام تو کلید هرچه بستند

معنی

ای خدایی‌که مشکل‌گشای همهٔ موجودات هستی، نام تو مانند کلیدی است که تمام موانع و سختی‌ها را برطرف می‌کند. (خداوند، حلّال مشکلات)

لغت

کارگشا: آن‌که مشکل کسی را برطرف می‌کند، مشکل‌گشا، چاره‌جو

بیت ۴

صاحب تویی، آن دگر غلام‌اندسلطان تویی، آن دگر کدام‌اند؟

معنی

مالک و صاحب، تو هستی؛ دیگران غلام و بندهٔ تو هستند. تنها تو پادشاه هستی و دیگران جایگاهی ندارند. (خداوند، حاکم مطلق)

بیت ۵

گنج تو به بَذل کم نیایدوَز گنج کس این کَرَم نیاید

معنی

ثروت تو با بخشش کم نمی‌شود و هیچ‌کس مانند تو ثروتش را بزرگوارانه بخشش نمی‌کند. (بخشندگیِ بی‌پایان خدا)

لغت

بذل: بخشش / کَرَم: بخشش، جوانمردی

بیت ۶

هم قصّهٔ نانموده دانیهم نامهٔ نانوشته خوانی

معنی

هم حکایت و سخن آشکارنشده را می‌دانی و هم از مطالب نوشته‌نشده آگاه هستی. (خداوند، آگاه به همهٔ امور غیب)

لغت

نانموده: آشکارنشده، ظاهرنشده / دانی و خوانی: می‌دانی و می‌خوانی

بیت ۷

ای عقل مرا کفایت از توجُستن ز من و هدایت از تو

معنی

ای خدایی که شایستگی عقل من از توست. تلاش و حرکت از من و راهنمایی و هدایت از توست. (تلاش از انسان و هدایت از خدا)

لغت

کفایت: بسندگی، کافی بودن، شایستگی / جُستن: خواستن، طلب کردن

بیت ۸

تا غرق نشد سفینه در آبرحمت کن و دست گیر و دریاب

معنی

پیش از آن‌که وجود من در دریای گناهان از بین برود، لطف و بخشش خود را شامل حال ما کن و مرا یاری کن. (درخواست کمک خداوند)

لغت

سفینه: کشتی / دریاب: نجاتم بده، به فریادم برس

آرایه

دست کسی را گرفتن: کنایه از کمک کردن، یاری کردن

بیت ۹

هم تو به عنایت الهیآنجا قدمم رسان که خواهی

معنی

خداوندا، تو با لطف و توجه خود مرا به آن جایگاهی برسان که خودت می‌خواهی. (طلب عنایت الهی)

لغت

عنایت: توجه، اعتنا، لطف

بیت ۱۰

از ظلمت خود رهایی‌ام دهبا نور خود آشنایی‌ام ده

معنی

خدایا مرا از تاریکی‌های جهل و نادانی نجات بده و با نور معرفت خود آشنا کن. (طلب آگاهی و معرفت)

لغت

ظلمت: تاریکی، سیاهی

آرایه

نور و ظلمت: تضاد

مونس و همدم ـ بهترین سرآغاز ـ سلطان تویی ـ بذل و بخشش ـ قِصّهٔ نانموده ـ جُستن ز من ـ هدایت از تو ـ غرق شدن ـ سفینه و کشتی ـ عنایت الهی ـ ظلمت و تاریکی ـ رهایی‌ام دِه

گروه‌های مهمّ املایی

در زبان فارسی کلمه‌ای اهمّیت املایی بیشتری دارد که یک یا چند حرف از حروف شش‌گانهٔ زیر در آن باشد:

ذ، ز، ض، ظث، س، صء، عت، طح، هغ، ق
بذل، زبان، ضایع، ظلمتاثر، سفینه، خاصّهسرآغاز، عنایتتیمار، سلطانمحال، خواهیغلام، قِصّه

نکتهٔ ۱: حروف شش‌گانهٔ مهمّ املایی

فعل‌هایی که با «همزه» آغاز می‌شوند، اگر «بِـ، نـَ، مـ» بگیرند ← «همزه» به «یـ» تبدیل می‌شود:

درستنادرست
بـ + افکن ←بیفکنبیافکن
نـ + افتد ←نیفتدنیافتد
مـ + انداز ←میندازمیانداز
مـ + آزار ←میازارمآزار

نکتهٔ ۲: فعل‌های آغازشده با «همزه»

کلمه‌ای که پایان آن «ه» غیرملفوظ باشد، اگر «ان» یا «ی» بگیرد ← «ه» به «گ» تبدیل می‌شود:

درستنادرست
بنده + ان ←بندگانبنده‌گان
گرسنه + ان ←گرسنگانگرسنه‌گان
سازنده + ی ←سازندگیسازنده‌گی
تشنه + ی ←تشنگیتشنه‌گی

نکتهٔ ۳: تبدیل «ه» غیرملفوظ به «گ»

1-معنای واژه‌های مشخص‌شده را بنویسید.

  1. الف)ای یاد تو مونس روانم
  2. ب)ای عقل مرا کفایت از تو
  3. ج)تا غرق نشد سفینه در آب

2-املای درست را از داخل کمانک انتخاب کنید.

  1. الف)گنج تو به (بذل / بزل) کم نیاید
  2. ب)(ساحب / صاحب) تویی، آن دگر غلام‌اند
  3. ج)تا غرق نشد (صفینه / سفینه) در آب
  4. د)آنجا قدمم رسان که (خواهی / خاهی)

3-در هریک از موارد زیر غلط املایی را مشخص کنید و شکل صحیح آن را بنویسید.

  1. الف)هم تو به انایت الهی
  2. ب)جُستن ز من و حدایت از تو

4-کاربرد آرایهٔ داده‌شده را در ابیات زیر نشان دهید.

  1. الف)ای کارگشای هرچه هستند / نام تو کلید هرچه بستند (تشبیه)
  2. ب)از ظلمت خود رهایی‌ام ده / با نور خود آشنایی‌ام ده (تضاد)

5-مفهوم کنایهٔ مشخص‌شده را بنویسید. تا غرق نشد سفینه در آب / رحمت کن و دست گیر و دریاب

6-با توجه به بیت زیر به سؤالات پاسخ دهید. از ظلمت خود رهایی‌ام ده / با نور خود آشنایی‌ام ده

  1. الف)منظور از «خود» در مصراع اول و دوم کیست؟
  2. ب)منظور شاعر از «ظلمت» چیست؟

سؤالات امتحانی

درس بعدیدرس یکم: از آموختن، ننگ مدار